Jakie warzywa wprowadziła Bona?

Wstęp

Gdy w 1518 roku Bona Sforza przybyła do Polski, nikt nie spodziewał się, że ta włoska księżniczka dokona prawdziwej rewolucji w polskiej kuchni. Królowa Bona nie tylko zmieniła sposób odżywiania się polskiej arystokracji, ale wprowadziła cały zestaw warzyw i przypraw, które na stałe wpisały się w naszą tradycję kulinarną. Dziś, sięgając po marchewkę, seler czy pietruszkę do rosołu, mało kto zdaje sobie sprawę, że to właśnie włoska królowa spopularyzowała te rośliny nad Wisłą.

W XVI wieku polska kuchnia była ciężka i mięsna, pełna gęstych sosów i ostrych przypraw. Bona, wychowana w renesansowych Włoszech, przyniosła ze sobą zupełnie nowe podejście do jedzenia – lżejsze, bardziej wyrafinowane, oparte na świeżych warzywach i ziołach. Jej dwór szybko stał się ośrodkiem nowych trendów kulinarnych, a sprowadzeni przez nią włoscy kucharze wprowadzili standardy, które zmieniły polskie gusta na stulecia.

Najważniejsze fakty

• Wprowadzenie włoszczyzny – Bona spopularyzowała w Polsce zestaw warzyw (marchew, seler, pietruszka), który do dziś nazywamy włoszczyzną
• Rewolucja w technikach kulinarnych – zastąpiła ciężkie, słodkie wina lekkimi włoskimi trunkami i zakazała używania zjełczałego masła
• Nowe warzywa w polskiej kuchni – sprowadziła brokuły, kalafiory, szparagi oraz przyprawy jak bazylia i rozmaryn
• Innowacje w ogrodnictwie – założyła nowoczesne ogrody warzywne na Wawelu, stosując specjalne metody uprawy dostosowane do polskiego klimatu

Wpływ królowej Bony na polską kuchnię

Kiedy Bona Sforza przybyła do Polski w 1518 roku, przyniosła ze sobą nie tylko włoskie obyczaje, ale prawdziwą rewolucję kulinarną. Jej wpływ na polską kuchnię był tak znaczący, że do dziś używamy określenia włoszczyzna na zestaw warzyw, które spopularyzowała. Choć część tych roślin znana była w Polsce wcześniej, to właśnie dzięki Bonie stały się powszechne i trafiły pod strzechy.

Kuchnia polska XVI wieku była ciężka i mięsna, pełna gęstych sosów i ostrych przypraw. Bona, wychowana w renesansowych Włoszech, preferowała lżejsze, bardziej wyrafinowane potrawy. Jej dwór szybko stał się ośrodkiem nowych trendów kulinarnych, a sprowadzeni przez nią włoscy kucharze wprowadzili zupełnie nowe standardy przygotowywania posiłków.

Rewolucja kulinarna na Wawelu

Na wawelskim dworze Bona dokonała prawdziwego przewrotu. Oto co zmieniła:

• Sprowadziła włoskich mistrzów kuchni, którzy zastąpili miejscowych kucharzy
• Wprowadziła nowe techniki przyrządzania potraw
• Zakazała używania zjełczałego masła do wypieków
• Zastąpiła ciężkie, słodkie wina lekkimi włoskimi trunkami

Największą innowacją były jednak ogrody królowej. Bona sprowadziła z Włoch specjalistów, którzy założyli na Wawelu i w Łobzowie nowoczesne ogrody warzywne. Uprawiano w nich rośliny dotąd w Polsce mało znane lub zupełnie nieznane.

Nowe smaki na królewskim stole

Dzięki Bonie polska kuchnia wzbogaciła się o całą gamę nowych warzyw i przypraw. Oto najważniejsze z nich:

Co ciekawe, nie wszystkie nowości przyjęły się od razu. Polscy dworzanie z początku podchodzili z rezerwą do makaronów czy surowych warzyw. Dopiero z czasem, gdy magnaci zaczęli naśladować królewski dwór, nowe smaki trafiły pod strzechy.

Bona sprowadzała też egzotyczne wówczas produkty jak figi, pistacje czy karczochy, choć te ostatnie nigdy nie zdobyły w Polsce większej popularności. Jej dwór był prawdziwym tyglem kulinarnym, gdzie włoskie smaki mieszały się z miejscowymi tradycjami, tworząc podwaliny nowoczesnej polskiej kuchni.

Zanurz się w świat zdrowia i odkryj, czy wodę alkaiczną można pić codziennie, by cieszyć się lepszym samopoczuciem i witalnością.

Warzywa sprowadzone przez Bonę Sforzę

Bona Sforza dokonała prawdziwej rewolucji w polskiej kuchni, wprowadzając szereg warzyw dotąd mało znanych lub zupełnie nieznanych nad Wisłą. Włoska królowa nie tylko sprowadzała nasiona i sadzonki, ale też zatrudniała włoskich ogrodników, którzy uczyli Polaków uprawy tych roślin. Dzięki jej staraniom polskie stoły wzbogaciły się o całą gamę nowych smaków i składników, które z czasem stały się podstawą naszej kuchni.

Lista włoskich nowości w polskiej kuchni

Wśród warzyw, które Bona spopularyzowała w Polsce, znajdowały się zarówno te dziś powszechnie u nas znane, jak i pewne egzotyczne rarytasy. Oto najważniejsze z nich:

Warto zauważyć, że nie wszystkie te rośliny przyjęły się od razu. Podczas gdy brokuły czy kalafiory szybko zyskały popularność, karczochy i kardy pozostały raczej dworskimi rarytasami. Bona sprowadzała też nasiona sałaty, która wcześniej była w Polsce mało znana, oraz różne odmiany marchwi i selera.

Adaptacja śródziemnomorskich roślin w Polsce

Sprowadzenie śródziemnomorskich warzyw do Polski wymagało od Bony sporo wysiłku i wiedzy. Królowa zatrudniała specjalistów od ogrodnictwa, którzy:

1. Dostosowywali metody uprawy do polskiego klimatu
2. Uczyli miejscowych ogrodników pielęgnacji nowych roślin
3. Projektowali specjalne ogrody z podwyższonymi grządkami
4. Eksperymentowali z terminami siewu i zbioru

Największym wyzwaniem było przystosowanie roślin do chłodniejszego klimatu. Bona rozkazała budować specjalne drewniane skrzynie, które chroniły delikatne rośliny przed mrozem. W przypadku najbardziej wymagających gatunków, jak pomarańcze czy cytryny, stosowano nawet przenośne donice, które na zimę chowano do specjalnych pomieszczeń.

Dzięki tym zabiegom wiele włoskich warzyw udało się zaaklimatyzować w Polsce. Choć niektóre, jak karczochy, nigdy nie stały się u nas tak popularne jak na południu Europy, to jednak wpływ Bony na polską kuchnię okazał się trwały. Do dziś zestaw warzyw, które spopularyzowała, nazywamy potocznie włoszczyzną.

Poznaj magię zapachów i dowiedz się, dlaczego warto postawić na aromamarketing, który może odmienić Twoje otoczenie i relacje z klientami.

Włoszczyzna – dziedzictwo królowej Bony

Termin włoszczyzna na trwałe wpisał się w polską kulturę kulinarną dzięki działaniom Bony Sforzy. To właśnie za jej panowania zestaw warzyw charakterystycznych dla kuchni włoskiej stał się podstawą wielu tradycyjnych polskich potraw. Choć część tych roślin znana była w Polsce wcześniej, to Bona nadała im nową jakość i znaczenie, sprowadzając najlepsze odmiany i zatrudniając włoskich specjalistów od ich uprawy.

Dzięki królowej Bonie polska kuchnia wzbogaciła się nie tylko o nowe składniki, ale też o nowe techniki przyrządzania potraw. Włoscy kucharze, których sprowadziła na Wawel, nauczyli Polaków lżejszego i bardziej wyrafinowanego podejścia do gotowania. To właśnie wtedy zaczęto doceniać smak świeżych warzyw, podawanych z oliwą zamiast ze skwarkami.

Pochodzenie nazwy „włoszczyzna”

Nazwa włoszczyzna ma bezpośredni związek z pochodzeniem królowej Bony. Termin ten powstał jako określenie na:

• Warzywa charakterystyczne dla kuchni włoskiej
• Nowe metody uprawy wprowadzone przez włoskich ogrodników
• Zestaw składników używanych do przygotowania wywarów i sosów

Co ciekawe, określenie to funkcjonuje praktycznie tylko w języku polskim. Jak zauważają językoznawcy: To unikalne słowo, które nie ma swojego odpowiednika w innych językach europejskich. Świadczy to o wyjątkowym wpływie, jaki Bona wywarła na polską kulturę kulinarną.

Dlaczego te warzywa stały się popularne?

Popularność włoszczyzny w Polsce to nie tylko zasługa królewskiego dworu. Te warzywa przyjęły się nad Wisłą z kilku konkretnych powodów:

1. Dostosowanie do klimatu – Bona sprowadzała odmiany, które mogły rosnąć w chłodniejszych warunkach
2. Prostota uprawy – marchew, seler czy pietruszka okazały się stosunkowo łatwe w hodowli
3. Uniwersalność zastosowań – idealnie nadawały się zarówno do sałatek, jak i do bulionów
4. Wartości odżywcze – były bogate w witaminy i minerały, co doceniono w okresach postu

Dodatkowo, magnaci naśladujący królewski dwór zaczęli zakładać własne ogrody warzywne. W ten sposób moda na włoszczyznę rozprzestrzeniła się po całym kraju, trafiając stopniowo także na stoły mieszczan i zamożniejszych chłopów.

Odkryj fascynujące możliwości ludzkiego umysłu i sprawdź, jak neuroplastyczność wpływa na adaptację mózgu do zmian, by lepiej zrozumieć siebie i innych.

Kalafiory i brokuły – królewskie przysmaki

Wśród warzyw, które Bona Sforza sprowadziła do Polski, szczególne miejsce zajmują kalafiory i brokuły. Te wykwintne rośliny szybko podbiły serca polskiej arystokracji, stając się prawdziwymi królewskimi przysmakami. W przeciwieństwie do innych nowości kulinarnych, które przyjmowały się powoli, kalafiory i brokuły zyskały popularność niemal natychmiast.

Królowa szczególnie upodobała sobie te warzywa ze względu na ich delikatny smak i uniwersalność zastosowań. Włoscy kucharze przygotowywali je na różne sposoby – gotowane, zapiekane, a nawet smażone w cieście. Brokuły, zwane wówczas „zielonymi kalafiorami”, serwowano często z masłem i tartą bułką, co stało się klasyczną polską potrawą na kolejne stulecia.

Jak uprawiano je w XVI wieku?

Uprawa kalafiorów i brokułów w XVI-wiecznej Polsce wymagała specjalnej wiedzy i staranności. Bona sprowadziła z Włoch ogrodników, którzy wprowadzili nowe techniki hodowli:

1. Stosowano specjalne drewniane skrzynie chroniące rośliny przed chłodem
2. Wykorzystywano nawożenie kompostem dla lepszego wzrostu
3. Regularnie podlewano i spulchniano glebę
4. Stosowano rotację upraw dla zachowania żyzności ziemi

Królowa kazała też budować specjalne osłony z mat słomianych, które chroniły delikatne różyczki brokułów przed przymrozkami. Jak pisał jeden z dworzan: W ogrodach królowej Bony kalafiory rosły jak we włoskiej kampanii, choć klimat u nas o wiele surowszy.

Wpływ na polską dietę

Wprowadzenie kalafiorów i brokułów przez Bonę miało znaczący wpływ na polską dietę. Te warzywa:

• Wzbogaciły jadłospis w okresach postnych, gdy nie jedzono mięsa
• Dostarczały cennych witamin, szczególnie w zimowych miesiącach
• Stały się podstawą wielu nowych potraw, jak zapiekanki czy zupy krem
• Zwiększyły różnorodność warzyw dostępnych dla polskich kucharzy

Co ciekawe, brokuły początkowo traktowano jako lekarstwo i podawano głównie chorym. Dopiero z czasem stały się popularnym składnikiem codziennej kuchni. Kalafiory zaś szybko zyskały uznanie jako wykwintny dodatek do mięs, szczególnie wśród magnaterii naśladującej królewskie zwyczaje.

Szparagi i karczochy – luksusowe warzywa

Wśród warzyw, które Bona Sforza sprowadziła do Polski, szparagi i karczochy zajmowały szczególne miejsce jako prawdziwe rarytasy. Te egzotyczne rośliny były symbolem statusu i wyrafinowanego smaku. Podczas gdy inne nowości kulinarne szybko trafiły pod strzechy, szparagi i karczochy długo pozostawały przywilejem najbogatszych, zdobiąc stoły magnackie i królewskie.

Szparagi, znane w Polsce wcześniej głównie w wersji dzikiej, dzięki Bonie zyskały nową jakość. Królowa sprowadziła szlachetne odmiany uprawne, które charakteryzowały się grubszymi, bardziej mięsistymi pędami. Jak pisał jeden z dworzan: Białe szparagi królowej Bony były tak delikatne, że rozpływały się w ustach jak masło.

Metody przyrządzania w czasach Bony

Włoscy kucharze na dworze Bony przygotowywali szparagi i karczochy na różne sposoby, wprowadzając nowe techniki kulinarne:

• Szparagi gotowano na parze i podawano z masłem i tartą bułką
• Młode pędy marynowano w occie z dodatkiem ziół
• Karczochy faszerowano mięsem i zapiekano
• Dolne części liści karczochów maczano w sosach na bazie oliwy

W królewskiej kuchni szczególnie ceniono serca karczochów, które uważano za prawdziwy przysmak. Przyrządzano je w specjalny sposób:

Dostępność dla różnych warstw społecznych

Choć szparagi i karczochy były ulubionymi warzywami Bony, ich dostępność różniła się znacznie w zależności od statusu społecznego:

• Królowa i magnateria – mogli sobie pozwolić na świeże warzywa przez cały sezon
• Mieszczaństwo – kupowały głównie marynowane lub suszone wersje
• Chłopi – znali tylko dzikie odmiany szparagów

Jak zauważa historyk kulinarny: Karczochy były tak kosztowne, że stanowiły prawdziwy symbol luksusu. Zwykły szlachcic mógł je zjeść tylko na magnackim dworze. Dopiero w XVIII wieku, wraz z rozwojem ogrodnictwa, szparagi stały się bardziej dostępne dla zamożniejszych mieszczan.

Kuchnia dworska za panowania Bony Sforzy

Gdy Bona Sforza przybyła na Wawel w 1518 roku, polska kuchnia dworska przeżyła prawdziwy wstrząs. Włoska królowa wprowadziła zupełnie nowe standardy żywieniowe, które radykalnie różniły się od miejscowych tradycji. Podczas gdy polscy możnowładcy preferowali obfite, mięsne uczty z ciężkimi sosami, Bona wprowadziła lżejsze, bardziej wyrafinowane menu inspirowane renesansową kuchnią śródziemnomorską.

Królowa zatrudniła włoskich kucharzy, którzy całkowicie zreformowali sposób przyrządzania posiłków na dworze. Zamiast tradycyjnych polskich metod gotowania, zaczęto stosować delikatniejsze techniki jak gotowanie na parze czy krótkie smażenie. Zmieniły się też proporcje – mięso przestało być głównym składnikiem każdego dania, ustępując miejsca warzywom i owocom.

Zmiany w menu królewskim

Menu królewskie za czasów Bony przeszło prawdziwą metamorfozę. Zamiast tradycyjnych polskich potraw jak bigos czy pieczenie, na stole pojawiły się lekkie sałatki z oliwą, warzywa gotowane al dente i dania z makaronu. Królowa wprowadziła też nowe zasady serwowania posiłków – mniejsze porcje, ale większą różnorodność dań.

Szczególną uwagę zwracano na świeżość składników. Bona nakazała codzienne dostawy warzyw z królewskich ogrodów, co było rewolucją w czasach, gdy dominowały metody konserwowania żywności. Dania mięsne, choć wciąż obecne, stały się bardziej wykwintne – królowa preferowała drób i dziczyznę podawane z lekkimi sosami na bazie wina.

Wpływ na szlacheckie obyczaje kulinarne

Choć zmiany wprowadzone przez Bonę początkowo budziły opór, z czasem zaczęły przenikać do szlacheckich dworów. Magnaci, naśladując królewski styl, zatrudniali włoskich kucharzy i zakładali ogrody warzywne. Moda na włoskie smaki rozprzestrzeniła się po całym kraju, choć w wersji dostosowanej do polskich upodobań.

Najbardziej wpływowe rody zaczęły organizować uczty wzorowane na tych z Wawelu. Stopniowo zmieniały się też przyzwyczajenia – zamiast tradycyjnego polskiego obżarstwa, pojawił się zwyczaj delektowania się posiłkami. Choć polska kuchnia zachowała swoją odrębność, to właśnie za czasów Bony zaczęła się kształtować jej nowoczesna forma, łącząca miejscowe tradycje z włoskimi nowinkami.

Ogrody królowej Bony – źródło nowych warzyw

Ogrody królowej Bony na Wawelu stały się prawdziwym laboratorium botanicznego postępu. Włoska władczyni przekształciła zaniedbane dotąd przestrzenie w nowoczesne centrum ogrodnicze, gdzie testowano i aklimatyzowano rośliny sprowadzone z południa Europy. To właśnie w tych ogrodach rodziła się polska włoszczyzna, która na zawsze zmieniła naszą kuchnię.

Bona nie poprzestała na samym Wawelu. W królewskich posiadłościach w Łobzowie, Niepołomicach i innych miejscach zakładała kolejne ogrody wzorowane na włoskich. Stosowano w nich nowatorskie rozwiązania:

• Podwyższone grządki z dębowych skrzyń, lepiej nagrzewające się w polskim klimacie
• System nawadniający inspirowany rzymskimi akweduktami
• Ochronne osłony ze słomy i mat chroniące rośliny przed mrozem
• Specjalne szklarnie dla najbardziej delikatnych gatunków

Organizacja ogrodów na Wawelu

Wawelskie ogrody Bony były wzorem renesansowego porządku i funkcjonalności. Królowa podzieliła je na strefy o różnych przeznaczeniach:

Każda część ogrodu miała wytyczone ścieżki wybrukowane cegłą, co ułatwiało prace ogrodnicze niezależnie od pogody. Systematyczność i dbałość o szczegóły były wizytówką królewskich ogrodników.

Sprowadzanie roślin z południa Europy

Bona nie ograniczała się do importu nasion – sprowadzała całe know-how ogrodnicze. Jej działania obejmowały:

1. Wysyłanie specjalnych ekspedycji botanicznych do Włoch
2. Sprowadzanie wykwalifikowanych ogrodników z Neapolu i Bari
3. Testowanie różnych odmian roślin pod kątem przydatności w polskim klimacie
4. Tworzenie szczegółowych instrukcji uprawy w języku polskim

Największym wyzwaniem było przystosowanie śródziemnomorskich roślin do chłodniejszego klimatu. Włoscy specjaliści eksperymentowali z terminami siewu, metodami ochrony przed mrozem i nawożeniem. Dzięki ich staraniom wiele gatunków udało się zaaklimatyzować, choć niektóre, jak pomarańcze, wymagały specjalnej opieki zimą.

Dziedzictwo kulinarne Bony we współczesnej Polsce

Choć od czasów panowania Bony Sforzy minęło prawie pięć wieków, jej wpływ na polską kuchnię wciąż jest wyraźnie widoczny. Włoszczyzna, którą spopularyzowała, stała się nieodłącznym elementem naszych tradycyjnych potraw. Co ciekawe, wiele z wprowadzonych przez nią warzyw tak mocno wrosło w polską kulturę kulinarną, że dziś uważamy je za rodzime.

Bona nie tylko sprowadziła nowe rośliny, ale też zmieniła sposób myślenia o jedzeniu. Jej dziedzictwo to nie tylko konkretne warzywa, ale cała filozofia łączenia smaków i dbałości o jakość składników. Współcześni szefowie kuchni często odwołują się do tych renesansowych korzeni, tworząc dania będące połączeniem włoskiej finezji i polskiej tradycji.

Które warzywa przetrwały do dziś?

Z bogatego zestawu warzyw sprowadzonych przez Bonę, niektóre zyskały w Polsce szczególną popularność i są uprawiane do dziś:

• Marchew i pietruszka – choć znane wcześniej, to właśnie Bona sprowadziła ich szlachetniejsze odmiany
• Seler – stał się podstawą polskich zup i sosów
• Brokuły i kalafiory – ulubione warzywa królowej, dziś powszechne w całym kraju
• Szpinak – początkowo traktowany jako lekarstwo, dziś składnik wielu dań

Nie wszystkie rośliny przetrwały próbę czasu. Karczochy i kardy, choć w XVI wieku uważane za prawdziwe rarytasy, nigdy nie zdobyły w Polsce masowej popularności. Podobnie rzecz się miała z kaparami, które pozostały raczej egzotycznym dodatkiem niż podstawowym składnikiem.

Wpływ na tradycyjną polską kuchnię

Bona Sforza zmieniła polską kuchnię w sposób, który trudno przecenić. Jej najważniejsze osiągnięcia to:

• Wprowadzenie bazylii, rozmarynu i tymianku, bez których trudno dziś wyobrazić sobie polskie przyprawy
• Spopularyzowanie oliwy z oliwek jako zdrowszej alternatywy dla smalcu
• Nauka właściwego przygotowywania warzyw, by zachować ich wartości odżywcze
• Wprowadzenie zasad zdrowego odżywiania i umiaru w jedzeniu

Jak zauważa historyk kulinarny: To dzięki Bonie polska kuchnia przestała być wyłącznie mięsna i ciężka, zyskując lekkość i różnorodność włoskich wpływów. Jej dziedzictwo widać szczególnie w tradycyjnych zupach, gdzie włoszczyzna stała się nieodzownym składnikiem nadającym im głębię smaku.

Dziś, sięgając po marchewkę czy seler do rosołu, warto pamiętać, że to właśnie Bona Sforza sprawiła, iż te warzywa na stałe zagościły w polskich kuchniach. Jej wizja połączenia włoskiej finezji z polską tradycją okazała się niezwykle trwała, kształtując nasze gusta kulinarne na stulecia.

Wnioski

Wpływ królowej Bony na polską kuchnię okazał się trwały i przełomowy. Dzięki jej działaniom polskie stoły wzbogaciły się o warzywa, które dziś uważamy za podstawowe składniki naszej kuchni. Włoszczyzna to nie tylko zestaw warzyw, ale cała filozofia gotowania, która zmieniła polskie przyzwyczajenia kulinarne. Bona wprowadziła nie tylko nowe rośliny, ale też nowe techniki przygotowywania posiłków i dbałość o jakość składników.

Co ciekawe, nie wszystkie sprowadzone przez Bonę warzywa przyjęły się od razu. Podczas gdy brokuły czy kalafiory szybko zyskały popularność, karczochy pozostały raczej dworską ciekawostką. Najważniejszym osiągnięciem królowej było jednak przełamanie schematu ciężkiej, mięsnej kuchni i wprowadzenie lżejszych, bardziej zrównoważonych posiłków.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego Bona Sforza sprowadzała akurat te warzywa do Polski?
Królowa wybierała rośliny dobrze znane we Włoszech, ale też takie, które miały szansę zaaklimatyzować się w chłodniejszym polskim klimacie. Brokuły, kalafiory czy marchew okazały się stosunkowo łatwe w uprawie, a przy tym wartościowe odżywczo.

Czy wszystkie warzywa sprowadzone przez Bonę przyjęły się w Polsce?
Nie. Podczas gdy niektóre, jak marchew czy pietruszka, stały się podstawą polskiej kuchni, inne, jak karczochy czy kardy, pozostały raczej dworskimi rarytasami. Różnice klimatyczne i przyzwyczajenia kulinarne sprawiły, że nie wszystkie nowości zyskały popularność.

Jak Bona radziła sobie z uprawą śródziemnomorskich roślin w polskim klimacie?
Wprowadziła nowatorskie jak na owe czasy rozwiązania: podwyższone grządki, osłony ze słomy, specjalne szklarnie. Sprowadzeni włoscy ogrodnicy dostosowywali metody uprawy do lokalnych warunków, eksperymentując z terminami siewu i ochroną przed mrozem.

Czy zwykli ludzie mieli dostęp do warzyw sprowadzonych przez Bonę?
Początkowo nowe warzywa były dostępne głównie na dworze królewskim i magnackich rezydencjach. Z czasem, gdy magnaci zaczęli zakładać własne ogrody, włoszczyzna trafiła także do zamożniejszych mieszczan, a później i na wieś.

Dlaczego termin „włoszczyzna” funkcjonuje tylko w języku polskim?
To unikalne określenie powstało właśnie na skutek wyjątkowego wpływu, jaki Bona wywarła na polską kuchnię. W innych krajach Europy podobne zmiany następowały stopniowo, bez tak wyraźnego związku z jedną osobą.